Izvještaj o aktivnostima Stručne službe Helsinškog komiteta za ljudska prava u BiH na pružanju besplatne pravne pomoći građanima

(Period 01.01.2003. - 31.12.2003.)

1. Statistički podaci

Stručnoj službi se,  u 2003. godini, obratilo 10.773  građana sa područja Bosne i Hercegovine.

Broj evidentiranih slučajeva u 2003. godini koji su riješeni uz angažman  Stručne službe je 2.038 (vraćanje u posjed imovine - stana, donacije, prenos stanarskog prava, nadovjere ugovora o krištenju stana, otkup stana, obezbjeđenje smještaja za izbjegla i raseljena lica, obezbjeđenje stambenih jedinica za socijalno ugrožene i boračke populacije, državljanstvo, izvod iz matičene knjige rođenih, obezbjeđenje zdravstvene zaštite, obezbjeđenje starateljstva, uspostavljanje radno-pravnog statusa – vraćanje na posao, ostvarenje penzija, nadoknada štete, priključci struje, vode, plina, telefona i dr.), ali je za  predpostaviti  da je taj broj veći, uzimajući u obzir da svi podnositelji prijava ne informišu uvijek Stručnu službu o okončanom predmetu.

Tokom 2003. godine Stučna služba uputila je državno-upravnim i sudskim organima, međunarodnim organizacijama, kao i samim podnositeljima prijava oko   5.000 akata.

U istom periodu Služba je izvršila  302 monitoringa na raspravama  koje su se vodile pred upravnim – sudskim organima Federacije BiH i Republike Srpske i to: pred nadležnim upravnim i sudskim organima  Federacije BiH u Mostaru, Jajcu, Bihaću, Tuzli, Konjicu i Sarajevu,  odnosno, pred upravnim – sudskim organima   Republike Srpske u Bijeljini, Sokocu, Trebinju, Palama, Srpskom Sarajevu i Foči/Srbinju, a u pravnim stvarima vraćanja u posjed imovine – stana, smetanja posjeda, ustanovljenja, prava stjecanja, otkupu stanova, otkazima ugovora o radu i vraćanju na posao, naknadama štete, poništenju ugovora zaključenih u procesu privatizacije, utvrđivanju pravnog odnosa i činidbe spora, starateljstva, utvrđivanju alimentacije za malodobnu djecu i dr.

2. Rad stručne službe po podnesenim prijavama

I u 2003. godini, građani Bosne i Hercegovine su se Stručnoj službi, obraćali lično, putem telefona, putem pošte ili elektronske pošte.

Svi podnositelji prijava su imali punu i besplatnu pravnu pomoć Stručne službe - od podnošenja prijave, pa do konačnog, pozitivnog okončanja predmeta.

Aktivnosti prilikom obrade jednog predmeta – prijave kod  Stručne službe su slojevite i podrazumjevaju: intervju sa podnositeljem prijave, pravnu analizu, eventualni dodatni kontakt sa podnositeljem prijave, izradu akta, kontrolu akta, eventualno vršenje monitoringa pred nadležnim upravnim ili sudskim organom,  uslužno-tehničku obradu i  administrativno-tehničku obradu, što u poređenju sa brojem izvršilaca angažovanih u Stučnoj službi (2 izvršioca), daje jasnu sliku o angažmanu ove službe.

Neophodno je ukazati da se Stručna služba suočavala sa  jedne strane  sa oportunističkim, oligarhijskim i protivzakonitim odnosom državno-upravnih oragana u mnogim pojedinačnim slučajevima, a sa druge strane sa teškim povredama prava učinjenih prema podnositeljima prijava, njihovim životnim teškoćama, a ponekad i sa nerazumijevanjem tih istih podnositelja prijava koji su očekivali, pa čak u nekim situacijama zahtijevali, od Stručne službe, hitno ostvarenje njihovih prava, bez obzira što znaju da ova Služba nema izvršnu funkciju.

3. Povrede ljudskih prava istaknute u prijavama građana Bosne i Hercegovine Stručnoj službi:

1. Povreda prava na mirno uživanje posjeda, član 1. Protokola 1. Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda

2. Povrede prava na dom, član 8. Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovinh  sloboda

3. Povrede prava na pravično suđenje, član 6. Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda

4. Povreda prava na djelotvorni domaći pravni lijek, član 13. Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda

5. Povreda člana 26. Opće deklaracije produbljene u Paktu o građanskim političkim pravima

6. Povrede prava na uživanje prava na rad, član 6. i 7. Međunarodnog ugovora o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima, član 14. Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda

7. (povrede prava na uspostavljanje radno-pravnog statusa, član 143. Zakona o radu Federacije BiH  i članu 152. Zakona o radu Republike Srpske)

8. Povreda prava iz oblasti penzijsko-invalidskog osiguranja  

9. Povrede prava boraca, ratnih vojnih invalida, porodica poginulih boraca, civilnih žrtava rata, osoba u trećem dobu života, lica sa posebnim potrebama, djece i djece sa posebnim potrebama

10. Povrede prava u postupku privatizacije – restitucije

11. Ostala prava koja prate život čovjeka u lokalnoj samoupravi

Napomena: Navedena prava su garantovana Ustavom i pretočena u domaće zakonodavstvo, odnosno, imperativno su predmet zaštite domaćih institucija vlasti.

4.  Zapažanja Stručne službe o učinjenim  povredama prava prema građanima Bosne i Hercegovine

Povrede prava na imovinu – dom,  u smislu  člana 1, Protokola 1, odnosno, člana 8. Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda su bile izražene u manjem obimu u odnosu na prethodnu godinu (oko 95% rješenja za vraćanje u posjed imovine, od ukupnog broja prijava, je doneseno ). Ovo najviše iz razloga što su međunarodne institucije utvrdile,  kao  krajnji rok vraćanja u posjede imovine – stanova,  decembar 2003. godine, odnosno, što je svaka opština ili organ koji je provodio imovinske zakone, bili u obavezi da mjesečno izvrše određen broj prinudnih iseljenja – deložacija korisnika imovine  - stanova.

No, vraćanje u posjed imovine – stanova nije u svakoj situaciji značilo i njihovo korištenje. Veliki broj nekretnina – stanova još uvijek je devastiran i nije osposobljen za korištenje. Istovremeno  mnogi povratnici koji su se vratili u posjed svoje imovine – stanova suočavaju se sa raznim problemima: bez zaposlenja su, u većini slučajeva se nalaze u socijalnoj potrebi, susreću se sa nizom problema prilikom ostvarivanja prava otkupa stanova, kao i drugih prava koja ih  prate u restituciji povrata (ignorišu se zahtjevi za priključenje vode, struje, plina, telefona, više mjeseci se čeka izdavanje izvoda iz matične knjige rođenih, državljanstva...). Sve to predstavlja svojevrstan vid opstrukcije povratka.

Nepoštivanje prava na imovinu, a u procesu privatizacije stanova na kojim postoji stanarsko pravo takođe je  pojava prisutna na području cijele Bosne i Hercegovine. Veliki  broj tužbi upućen nadležnim sudovima pokazuje da je ne mali broj prijeratnih nosilaca stanarskog prava, bespotrebno, bio prinuđen da svoje pravo otkupa stana ostvaruje putem suda, što znači prinudnim putem, a ne, kako je to zakonodavac u startu regulisao – obaveza dobre volje.

Posebno su uočene povrede u sferi primjene, odnosno, poštivanja odredbi člana 6. Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda, i nepostupanje upravnih i sudskih organa u smislu ovog člana što predstavlja i te kakav alarm u sferi poštivanja ljudskih prava.

Povredu prava čine i upravni i sudski organi. Prije svega postupci traju neopravdano dugo. Izvode se i irelevantni dokazi, postupci se često pogrešno i bespotrebno vode, neopravdano se odlažu  rasprave pred sudovima. Ignorišu se i dalje zahtjevi za donošenje privremenih mjera u situacijama kada su privremene mjere neophodne, a donose se privremene mjere u situacijama koje ne zahtjevaju privremenu hitnost. Postupci po žalbama se rješavaju neprihvatljivo dugo (nikad u utvrđenim zakonskim rokovima, nekada po dvije godine, a i više). Drugostepeni organi kao i drugostepeni sudovi vrlo rijetko meritorno postupaju, iako za to imaju procesne i materijalne uslove. Radije pribjegavaju ukidanju rješenja – presuda, vraćajući predmete na ponovne postupke. Na taj način u nedogled,  produžavaju i otežavaju ostvarivanje prava podnositelja prijava u građanskim stvarima.

Ovakvoj situaciji  doprinosi, i te kako prisutna, dnevno-politička orijentacija i interesi, umjesto strogog i isključivog pridržavanja zakona i Ustava, odnosno, primjena standarda Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda.

Česta je pojava  diskriminacije podnositelja prijava u uživanju njihovih prava na pravična saslušanja u razumnim rokovima, jednakoj zaštiti zakona u mirnim uživanjima posjeda - doma, prema članovima 6, 8. i 13, članu 1,  Protokola 1. Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda, kao i prema članu 26. Međunarodnog ugovora o građanskim i političkim pravima. Ovo znači da postoje različita postupanja upravnih i sudskih organa  prema određenim podnositeljima prijava u odnosu na druge u istoj situaciji, bez ikakvog opravdanja, uz svesrdnu podršku države, sve u smislu favorizovanja pojedinca.

Povrede prava na rad ili uspostavljanje radno-pravnog statusa po članu 143.  Zakona o radu Fedreracija BiH, odnosno, članu 152. Zakona o radu Republike Srpske, evidentiraju se u svakom radnom danu Stručne službe.

Poslodavci su  zaposlenicima otkazivali ugovore o radu na način koji je suprotan normama oba navedena zakona, radi čega se vode mnogi  i dugotrajni sudski postupci.

U slučajevima uspostave radno-pravnog statusa po članu 143. Zakona o radu Federacije BiH, odnosno, članu 152. Zakona o radu Republike Srpske, uočeno je  da su komisije – nadležni organi (prvostepeni i drugostepeni) pokazali iznimnu sporost i neprofesionalnost u razmatranju zahtjeva. U mnogim predmetima, rješenja nadležnih komisija se ne donose ni nakon tri godine od dana podnošenja žalbi, a drugostepene komisije često razmatraju žalbe i po  dvije godine. Na primjer, u Kantonu Sarajevo, predsjednik Komisije za implementaciju člana 143. Zakona o radu, u zvaničinim povratnim aktima, se čak i ne trudi da na uvjerljiv način opravda višegodišnje kašnjenje donošenja rješenja, već navodi razloge koji ponižavaju i instituciju kojoj se obraća i podnositelja prijave, pa i instituciju ispred koje nastupa, dajući jednostavno objašnjenje da nemaju tehničkog izvršioca – daktilografa. Ovoj nezakonitoj situaciji doprinosi i činjenica da, i od tako malog broja donesenih rješenja, samo minimalan broj se izvrši i to većinom tako što poslodavci sklapaju ugovore sa zaposlenicima o isplati minimalnih otpremnina i to u ratama (od 12 do 24 mjeseca).

Nesporna je činjenica da se ovom relativnom pravu nije posvećivala dovoljna pažnja, kako od strane države, tako i od strane međunarodnih institucija. Kada je riječ o donesenim  privremenim mjerama od strane nadležnih sudova, a radi vraćanja na posao, iste su  poslodavci, apriori, odbijali. Bitno je istaći da su svi podnositelji prijava  iskazali volju i želju za rad, kao što su iskazali volju da rade čak i na poslovima sa nižim kvalifikacijama od onih koje posjeduju.  Žive život nedostojan čovjeka, što nerijetko utiče na njihovo fizičko i psihičko zdravlje, a u takvom statusu nemaju adekvatno zdravstveno osiguranje, pa samim tim ni adekvatno liječenje.

Posljedica je to sporog oporavka i razvoja privrede, manjkavog procesa privatizacije, ukidanja ili umanjenja donnatorske i humanitarne pomoći. Veliki broj prijava iz 2003. odnosi se na zaštitu ekonomskih, socijalnih i kulturnih prava. Građanima je uskraćivano korištenje prava na rad, pravo na socijalnu sigurnost, zadovoljavajući životni standard što podrazumijeva dovoljno hrane, odjeće, odgovarajuće mjesto življenja, uživanje fizičkog i mentalnog zdravlja koliko god je to moguće, obrazovanje koje se pruža  sa ciljem da se omogući potpuni razvoj ljudske ličnosti i integriteta i da se doprinese jačanju poštivanja ljudskih prava.

Nebriga države o penzionerima, ratnim vojnim invalidima, borcima, porodicama poginulih boraca, civilnih žrtava rata, osoba u trećem dobu života,  lica sa posebnim potrebama, djece i djece sa posebnim potrebama, građanima iz reda ostalih je dovela do konstantnog porasta prijava  o povredi prava građana iz ovih kategorija. Doneseni zakoni koji se odnose na ostvarenje prava navedenih kategorija su u svojim normama neprecizni, protivustavni i nisu zasnovani na standardima Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda.

Pezioneri koji su prije vraćanja svoje imovine regulisali penziju na području entiteta na kome su boravili tokom rata, povratkom u svoju imovinu – domove, ne mogu da regulištu penziju na teritoriji mjesta boravka. Potpisani Sporazum o međusobnim pravima i obavezama u provođenju penzijsko-invalidskog osiguranja, od 5. maja 2000. godine, između Federacije BiH i Republike Srpske, je uticao na nepovoljan položaj ove kategorije građana. Nadalje, veći broj zaposlenika koji su stekli uslove za odlazak u penziju, bilo po sili zakona, bilo u prijevremenu penziju ili na neki drugi način, to pravo ne mogu da ostvare jer njihovi poslodavci nisu uplaćivali više godina doprinose za penzijsko-invalidsko osiguranje.

Posebno brinu prijave koje svjedoče o prisutnom nasilju nad djecom u školama i drugim mjestima. Tim prije što ponekad prijavljeni slučajevi nadležnoj policiji ne doživljavaju procesuiranje, ili ga doživljavaju tek nakon intervencije Stručne službe. Nepostojanje odgovarajuće ustanova zatvorenog tipa na području Bosne i Hercegovine, koja bi zbrinjavala malodobna lica koja su opasna za druge, a krivično su neodgovorna je problem za čije rješenje vlast ni u 2003. nije pokazala veći interes. Na žalost, ni djeca nisu pošteđena  dugotrajnih postupaka koji se vode kod organa uprave, a radi određivanja starateljstva.

Stručna služba je uočila izrazito nepoštivanje ugovora o izvršenim privatizacijama, a što se ogleda u sljedećem: mnogi zaposlenici nemaju sklopljene ugovore o radu, shodno normama Zakona o radu, ne dobivaju redovne plaće (u mnogim slučajevima 2-3 godine), poslodavci zaključuju ugovore o probnom radu na neopravdano dug vremenski period, ignorišući normu Zakona o radu i dr.

Uočena je takođe iznimna neaktivnost agencija za privatizaciju, koje se mahom oglušuju o zakonsku obavezu praćenja rada privatizovanih društava, što za poslijedicu ima da eventualno učinjena prevara egzistira kao pravilo.

Pitanje restitucije je zakonodavno – pravno pitanje koje nije uobličeno u formi zakona. Nespremnost države da ovo pitanje riješi dovodi u nezavidan položaj mnoge građane Bosne i Hercegovine, a kada je u pitanju stanarsko pravo, posebno populaciju osoba  u trećem dobu života.

S obzirom na trostruko veći broj obraćanja građana Stručnoj službi tokom 2003., u odnosu na prethodnu godinu, postavlja se pitanje da li je stanje ljudskih prava u Bosni i Hercegovini pogoršano ili je ugled Helsinškog komiteta za ljudska prava u Bosni i Hercegovini, a na osnovu prethodnih rezultata, porastao.

Stručna služba HK BiH

Broj: 01B-03/2004

▲ na vrh